พญาคชสีห์
เครื่องหมายราชการแห่งกระทรวงกลาโหม

คชสีห์ สัญญลักษณ์ของกระทรวงกลาโหม

• ประวัติ

"คชสีห์"เป็นสัตว์หิมพานต์ มีลำตัวเป็นราชสีห์ มีหัวเป็นช้าง จึงเรียกเป็นครึ่งช้างครึ่งราชสีห์ในเรื่องรามเกียรติ์ กล่าวถึงคชสีห์ 3 ตัว ว่าใช้เทียมรถศึกให้มูลพลัมซึ่งเป็นอุปราชนครปางตาล ครั้งยกทัพไปช่วยทศกัณฐ์แต่ถูกศรหนุมานสิ้นชีวิต ในประวัติศาสตร์ไทยนั้น "คชสีห์" เข้ามาเกี่ยวข้องตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา โดยใช้เป็นสัญลักษณ์ประจำตำแหน่งเสนาบดีตั้งแต่สมัยอยุธยา มาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ในสมัยกรุงศรีอยุธยา พ.ศ.2178 แผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ มีความปรากฏในพระไอยการศักดินาพลเรือน และศักดินาทหารหัวเมืองฉบับหนึ่ง กับ พระไอยการพระธรรมนูญฉบับหนึ่งว่า "หัวหน้าของกรมใหญ่ได้รับมอบหมายจากพระเจ้าแผ่นดิน ให้ใช้ตราของทางราชการประทับเอกสารที่เกี่ยวกับการปกครองทั้งหมดที่กรมใหญ่ประกาศใช้" เอกสารที่ประทับตรา นั้นคือสารตราที่ขุนนางส่วนกลางจะส่งไปที่หัวเมือง ซึ่งหลักฐานที่พบเกี่ยวกับตราประทับนั้นคือตราราชสีห์ ตราคชสีห์และตราบัวแก้ว ซึ่งทั้งหมดนี้ เป็นตราประจำตำแหน่งของกรมใหญ่ที่ใช้กำกับราชการอันได้แก่กรมมหาดไทย อันมีเจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ เป็นสมุหนายกบังคับบัญชาราชการ และกรมพระกลาโหม อันมี เจ้าพระยามหาเสนาบดี เป็นสมุหกลาโหมบังคับบัญชาราชการ นอกจากนี้ยังได้นำตราประทับมาทำเป็นพระราชลัญจกร และพระธำมรงค์ทอง สำหรับพระเจ้าแผ่นดินอีกด้วย

พ.ศ.2234 ในแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา ได้มีการกำหนดอำนาจการบังคับบัญชาไว้ดังนี้ กรมมหาดไทยดูแลและบังคับ บัญชาพลเรือนและทหารทางฝ่ายเหนือ ส่วนกรมพระกลาโหมดูแลและบังคับบัญชาพลเรือนและทหารฝ่ายทางใต้ พร้อมกับได้มีการแบ่งงานจากกรมใหญ่มาเป็นกรมต่าง ๆ เพิ่มขึ้นอีก เช่น กรมนครบาลมีเจ้าพระยายมราชกำกับราชการกรมนามีพระยาพลเทพเกษตรธิบดีกำกับราชการ กรมพระคลังมีพระยาโกษาธิบดีกำกับราชการกรมวังมีพระยาธรรมาธิบดี กำกับราชการกรมภูษามาลามีพระอุทัยกำกับราชการกรมธรรมการมีพระเสด็จกำกับราชการ และกรมพระสุรัสวดี มีพระยาสุภาวดีกำกับราชการ เป็นต้น

ตราประจำตำแหน่ง หรือตราประทับสารที่ใช้ในสมัยอยุธยานั้น มีการใช้ตราราชสีห์ตราคชสีห์และตราบัวแก้วกำกับราชการต่างพระเนตรพระกรรณซึ่งหมายถึงข้าราชการในกรมใหญ่คือ กรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม และกรมพระคลัง ส่วนจะประทับตราไว้ที่สารตรา หรือกำกับปิดผนึกสารตรานั้นยังไม่พบหลักฐานพิสูจน์แต่ประการใด พบแต่สารตราที่เป็นแบบร่างอยู่ในสมุดข่อยเขียนด้วยดินสอสีขาว หรือหมึกบนกระดาษสา ถ้าจะประทับตราก็น่าจะอยู่บนกระดาษสา (ใบบอก) หรือปิดผนึกซึ่งยังไม่พบหลักฐานทั้งสองประการ ผู้เก็บรักษาตราประจำตำแหน่ง และพระราชลัญจกรนั้นคือเสมียนตรา ซึ่งจะต้องเก็บรักษาอย่างดี และมีข้อปฏิบัติอันมีโทษระบุอย่างหนักไว้ในพระอัยการพระธรรมนูญด้วย

ครั้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช มีบันทึกว่าได้ทรงโปรดให้ชำระสะสางระเบียบราชการ ซึ่งเคยมีอยู่มากมาย แต่กระจัดกระจายหายไปบางส่วนตั้งแต่ครั้งเสียกรุงแก่พม่า ครั้นชำระแล้วให้ประทับตราพระราชสีห์พระคชสีห์และบัวแก้ว ไว้ทุกเล่มเป็นสำคัญ แล้วเรียกกฎหมายนี้ว่า "กฎหมายตรา 3 ดวง" ส่วนด้านการปกครองได้กำหนดตำแหน่งบังคับบัญชาไว้ 2 ตำแหน่งคือ สมุหนายก ให้บังคับหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง ใช้ตราพระราชสีห์เป็นตราประจำตำแหน่ง และสมุหกลาโหม ให้บังคับหัวเมืองฝ่ายใต้ทั้งปวง รวมถึงทหารบก และทหารเรือ ใช้ตราคชสีห์เป็นตราประจำตำแหน่ง ต่อมาเมื่อมีการเปลี่ยนไปใช้ตราครุฑเป็นตราแผ่นดินตราพระคชสีห์ ก็ไม่ได้ปลดระวางไปไหน แต่ถูกนำมาใช้เป็น เครื่องหมายราชการแห่งกระทรวงกลาโหมมานับแต่บัดนั้น

พญาคชสีห์ราชเสนีี์พิิทักษ์ : ตั้งอยู่ ณ ประตูทางออกด้านทิศเหนือของกระทรวงกลาโหม

พญาคชสีห์สยามปฐพีพิทักษ์ : ตั้งอยู่ ณ ประตูทางเข้าด้านทิศใต้ของกระทรวงกลาโหม

• คุณลักษณะ

คชสีห์

เป็นลักษณะของราชสีห์ผสมกับช้าง (คช) ซึ่งคติไทยถือว่า "ช้าง" เป็นสัตว์ประจำชาติใช้ในราชสงคราม ดังนั้นตราคชสีห์จึงสอดคล้องกับข้าราชการที่ออกสงครามอันหมายถึงทหารนั่นเอง ซึ่งในสมัยกรุงศรีอยุธยานั้นทั้งพลเรือนและทหารต้องถูกเกณฑ์ไปราชการสงคราม และรับราชการเหมือนกัน

ราชสีห์

คติความเชื่อที่นำ "ราชสีห์" มาเป็นสัญญลักษณ์นั้น น่าจะมาจากคติของศาสนาพราหมณ์ ในตำนานของโหราศาสตร์ที่ถือว่า พระอาทิตย์ขี่ราชสีห์ และพระอาทิตย์เองก็ถูกสร้างมาจากราชสีห์ กล่าวคือ พระอิศวรได้นำเอาราชสีห์ 6 ตัวมาป่นให้ละเอียด แล้วห่อด้วยผ้าสีแดงแล้วพรมด้วยน้ำอมฤต ก็จึงบังเกิดพระอาทิตย์ขึ้น และราชสีห์นี้ได้นำมาใช้เทียมราชรถของผู้ยิ่งใหญ่ เช่น พระอาทิตย์ ดังนั้นอิทธิพลของการใช้ราชสีห์เป็นสัญญลักษณ์จึงปรากฏในสถานที่ต่าง ๆ เช่น ภาพปูนปั้นฐานเจดีย์ และภาพจิตรกรรมฝาผนัง รวมถึงปรากฏในตำนานเมืองนครราชสีมา ตำนานพระนอนจักรสีห์ และพระมหาเวสสันดอนชาดกกัณฑ์มหาพน เป็นต้น

คุณลักษณะของราชสีห์ที่ปรากฏในหนังสือปัญหาพระยามิลินท์สีห วรรคที่ 5 นั้นมีีลักษณะ 7 ประการคือ

1. เป็นสัตว์ที่สะอาดหมดจดไม่มัวหมอง
2. เที่ยวไปด้วยเท้าทั้งสี่ มีเยื้องกรายอย่างกล้าหาญ
3. มีรูปร่างโอ่อ่า สร้อยคอสะสวย
4. ไม่นอบน้อมสัตว์ใด ๆ แม้เพราะต้องเสียชีวิต
5. หาอาหารไปโดยลำดับ พบปะอาหารที่ใดก็กินเสียจนอิ่มในที่นั้น ไม่เลือกว่าดี หรือไม่ดีกินได้ทั้งนั้น
6. ไม่มีการสะสมอาหาร
7. หาอาหารไม่ได้ก็ไม่ดิ้นรน ได้ก็ไม่ทะเยอทะยาน และไม่กินจนเกินต้องการ

ตราประจำกระทรวงกลาโหมคือ ตราพระคชสีห์ ในพระธรรมนูญใช้ตรากล่าวไว้ว่า เป็นตราเจ้าพระยามหาเสนาบดี ฯ สมุหพระกลาโหม มีทั้งตราใหญ่ ตรากลาง และตราน้อย ในราชพิพิธพระคชสีห์