IP Address ของท่าน : 23.20.112.161

พญาคชสีห์ เครื่องหมายราชการแห่งกระทรวงกลาโหม


 

คชสีห์ สัญลักษณ์ของกระทรวงกลาโหม

คชสีห์เป็นสัตว์หิมพานต์ มีลำตัวเป็นราชสีห์ มีหัวเป็นช้าง จึงเรียกเป็นครึ่งช้างครึ่งราชสีห์ ในเรื่องรามเกียรติ์ กล่าวถึง คชสีห์ 3 ตัว ว่าใช้เทียมรถศึกให้มูลพลัมซึ่งเป็นอุปราชนครปางตาล ครั้งยกทัพไปช่วยทศกัณฐ์แต่ถูกศรหนุมานสิ้นชีวิต ในประวัติศาสตร์ไทยนั้น คชสีห์ เข้ามาเกี่ยวข้องตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา โดยใช้เป็นสัญลักษณ์ประจำตำแหน่งเสนาบดีตั้งแต่สมัยอยุธยา มาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

สมัยกรุงศรีอยธยา

ในสมัยกรุงศรีอยุธยา พ.ศ.2178 แผ่นดินสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ มีความปรากฏในพระไอยการศักดินาพลเรือน และศักดินาทหารหัวเมืองฉบับหนึ่ง และพระไอยการพระธรรมนูญฉบับหนึ่งว่า หัวหน้าของกรมใหญ่ได้รับมอบหมายจากพระเจ้าแผ่นดิน ให้ใช้ตราของทางราชการประทับเอกสารที่เกี่ยวกับการปกครองทั้งหมดที่กรมใหญ่ประกาศใช้ เอกสารที่ประทับตรานั้นคือสารตราที่ขุนนางส่วนกลางจะส่งไปที่หัวเมือง ซึ่งหลักฐานที่พบเกี่ยวกับตราประทับนั้นคือ ตราราชสีห์ ตราคชสีห์ และตราบัวแก้ว ซึ่งทั้งหมดนี้ เป็นตราประจำตำแหน่งของกรมใหญ่ที่ใช้กำกับราชการอันได้แก่

กรมมหาดไทย
อันมี เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ เป็นสมุหนายก บังคับบัญชาราชการ
กรมพระกลาโหม
อันมี เจ้าพระยามหาเสนาบดี เป็นสมุหกลาโหม บังคับบัญชาราชการ

นอกจากนี้ยังได้นำตราประทับมาทำเป็นพระราชลัญจกร และพระธำมรงค์ทอง สำหรับพระเจ้าแผ่นดินอีกด้วย

พ.ศ.2234 ในแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา ได้มีการกำหนดอำนาจการบังคับบัญชาไว้ดังนี้ กรมมหาดไทยดูแล บังคับบัญชาพลเรือน และทหารทางฝ่ายเหนือ ส่วนกรมพระกลาโหมดูแลบังคับบัญชาพลเรือน และทหารฝ่ายทางใต้ พร้อมกับได้มีการแบ่งงานจากกรมใหญ่มาเป็นกรมต่าง ๆ เพิ่มขึ้นอีก เช่น

กรมนครบาล
มี เจ้าพระยายมราช กำกับราชการ
กรมนา
มี พระยาพลเทพเกษตรธิบดี กำกับราชการ
กรมพระคลัง
มี พระยาโกษาธิบดี กำกับราชการ
กรมวัง
มี พระยาธรรมาธิบดี กำกับราชการ
กรมภูษามาลา
มี พระอุทัย กำกับราชการ
กรมธรรมการ
มี พระเสด็จ กำกับราชการ
กรมพระสุรัสวดี
มี พระยาสุภาวดี กำกับราชการ

เป็นต้น

ตราประจำตำแหน่ง หรือตราประทับสารที่ใช้ในสมัยอยุธยานั้น มีการใช้ตราราชสีห์ ตราคชสีห์ และตราบัวแก้ว กำกับราชการต่างพระเนตรพระกรรณซึ่งหมายถึงข้าราชการในกรมใหญ่คือ กรมมหาดไทย กรมพระกลาโหม และกรมพระคลัง ส่วนจะประทับตราไว้ที่สารตรา หรือกำกับปิดผนึกสารตรานั้น ยังไม่พบหลักฐานพิสูจน์แต่ประการใด พบแต่สารตราที่เป็นแบบร่างอยู่ในสมุดข่อย เขียนด้วยดินสอสีขาว หรือหมึกบนกระดาษสา ถ้าจะประทับตราก็น่าจะอยู่บนกระดาษสา (ใบบอก) หรือปิดผนึกซึ่งยังไม่พบหลักฐานทั้งสองประการ ผู้เก็บรักษาตราประจำตำแหน่ง และพระราชลัญจกรนั้นคือเสมียนตรา ซึ่งจะต้องเก็บรักษาอย่างดี และมีข้อปฏิบัติอันมีโทษระบุอย่างหนักไว้ในพระอัยการพระธรรมนูญด้วย

สมัยกรุงรัตนโกสินทร์

ครั้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช มีบันทึกว่าได้ทรงโปรดให้ชำระสะสางระเบียบราชการซึ่งเคยมีอยู่มากมาย แต่กระจัดกระจายหายไปบางส่วนตั้งแต่ครั้งเสียกรุงแก่พม่า ครั้นชำระแล้วให้ประทับตราพระราชสีห์ พระคชสีห์ และบัวแก้ว ไว้ทุกเล่มเป็นสำคัญ แล้วให้เรียกกฎหมายนี้ว่า กฎหมายตรา 3 ดวง ส่วนด้านการปกครองได้กำหนดตำแหน่งบังคับบัญชาไว้ 2 ตำแหน่งคือ สมุหนายก ให้บังคับหัวเมืองฝ่ายเหนือทั้งปวง ใช้ตราพระราชสีห์เป็นตราประจำตำแหน่ง และสมุหกลาโหม ให้บังคับหัวเมืองฝ่ายใต้ทั้งปวง รวมถึงทหารบก และทหารเรือ ใช้ตราคชสีห์เป็นตราประจำตำแหน่ง ต่อมาเมื่อมีการเปลี่ยนไปใช้ตราครุฑเป็นตราแผ่นดิน แต่ตราพระคชสีห์ก็ไม่ได้ปลดระวางไปไหน แต่ได้ถูกนำมาใช้เป็น เครื่องหมายราชการแห่งกระทรวงกลาโหม มานับแต่บัดนั้น


คชสีห์

เป็นลักษณะของราชสีห์ผสมกับช้าง (คช) ซึ่งคติไทยถือว่า ช้าง เป็นสัตว์ประจำชาติใช้ในราชสงคราม ดังนั้นตราคชสีห์จึงสอดคล้องกับข้าราชการที่ออกสงครามอันหมายถึงทหารนั่นเอง ซึ่งในสมัยกรุงศรีอยุธยานั้นทั้งพลเรือนและทหาร ต้องถูกเกณฑ์ไปราชการสงคราม และรับราชการเหมือนกัน


ราชสีห์

คติความเชื่อที่นำ ราชสีห์ มาเป็นสัญญลักษณ์นั้น น่าจะมาจากคติของศาสนาพราหมณ์ ในตำนานของโหราศาสตร์ที่ถือว่า พระอาทิตย์ขี่ราชสีห์ และพระอาทิตย์เองก็ถูกสร้างมาจากราชสีห์ กล่าวคือ พระอิศวรได้นำเอาราชสีห์ 6 ตัวมาป่นให้ละเอียด แล้วห่อด้วยผ้าสีแดงแล้วพรมด้วยน้ำอมฤต ก็จึงบังเกิดพระอาทิตย์ขึ้น และราชสีห์นี้ได้นำมาใช้เทียมราชรถของผู้ยิ่งใหญ่ เช่น พระอาทิตย์ ดังนั้นอิทธิพลของการใช้ราชสีห์เป็นสัญญลักษณ์จึงปรากฏในสถานที่ต่าง ๆ เช่น ภาพปูนปั้นฐานเจดีย์ และภาพจิตรกรรมฝาผนัง รวมถึงปรากฏในตำนานเมืองนครราชสีมา ตำนานพระนอนจักรสีห์ และพระมหาเวสสันดอนชาดกกัณฑ์มหาพน เป็นต้น

คุณลักษณะของราชสีห์ที่ปรากฏในหนังสือปัญหาพระยามิลินท์สีห วรรคที่ 5 นั้น
มีลักษณะ 7 ประการคือ

1. เป็นสัตว์ที่สะอาดหมดจดไม่มัวหมอง
2. เที่ยวไปด้วยเท้าทั้งสี่ มีเยื้องกรายอย่างกล้าหาญ
3. มีรูปร่างโอ่อ่า สร้อยคอสะสวย
4. ไม่นอบน้อมสัตว์ใด ๆ แม้เพราะต้องเสียชีวิต
5. หาอาหารไปโดยลำดับ พบปะอาหารที่ใดก็กินเสียจนอิ่มในที่นั้น ไม่เลือกว่าดี หรือไม่ดีกินได้ทั้งนั้น
6. ไม่มีการสะสมอาหาร
7. หาอาหารไม่ได้ก็ไม่ดิ้นรน ได้ก็ไม่ทะเยอทะยาน และไม่กินจนเกินต้องการ

ตรากระทรวงกลาโหม

ตราประจำกระทรวงกลาโหมคือ ตราพระคชสีห์ ในพระธรรมนูญใช้ตรากล่าวไว้ว่า เป็นตราเจ้าพระยามหาเสนาบดี ฯ สมุหพระกลาโหม มีทั้งตราใหญ่ ตรากลาง และตราน้อย ในราชพิพิธพระคชสีห์

อาวุธสมัยโบราณ